Việt Nam Quốc Dân Đảng

Thân Thế Nguyễn Thái Học

Nguyễn Thái Học sinh năm Quý Mão, 1902, tại làng Thổ Tang, tổng Lương Điền, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên.  Theo học bạ nhà trường, Nguyễn Thái Học sinh ngày mồng một tháng mười hai năm 1904; sở dĩ có chuyện chênh lệch tuổi ấy là vì giấy khai sinh phải khai rút bớt tuổi để xin vào trường công cho hợp lệ.  Nguyễn Thái Học có bốn anh em: các em trai là Nguyễn Văn Nho, Nguyễn Văn Lâm, Nguyễn Văn Nỉ, và em gái là Nguyễn Thị Hiền.

Thân phụ của Nguyễn Thái Học, cụ Nguyễn Văn Hách, là một nhà Nho và cũng là một nông dân chất phát hiền hậu. Thân mẫu là cụ Nguyễn Thị Quỳnh, hiệu Diệu Tế, tính tình khẳng khái cương trực, việc tề gia nội trợ rất mực thao lược đảm đang. Ngoài những giờ làm ruộng, vị từ mẫu của Nguyễn Thái Học còn phụ thêm nghề dệt vải và buôn vải, lụa về bán ngay tại chợ làng Thổ Tang. Gia tài của gia đình Nguyễn Thái Học gồm có ba mẫu ruộng, một con trâu cày, một căn nhà gạch ba gian, và một căn nhà tranh ba gian hai chái.

Năm 1906, Nguyễn Thái Học được thân phụ đưa đến thụ giáo Hán văn tại nhà một cụ Tú Tài người đồng hương. Năm 1913, trường Tiểu học Pháp Việt được thiết lập tại phủ Vĩnh Tường, Nguyễn Thái Học bỏ Hán văn để học Quốc ngữ; học hết lớp nhì, Nguyễn Thái Học vào học lớp nhất tại trường Tiểu học Pháp Việt Việt Trì.

Năm 1921, trường Nam Sư Phạm chính thức tuyển thêm bốn mươi lăm học sinh năm thứ nhất nhân dịp vừa mới khánh thành tại phố Đỗ Hữu Vị gần Cửa Bắc. Trong số bốn mươi lăm học sinh trúng tuyển có Nguyễn Thái Học. Vì mới tổ chức nên nhà trường chỉ có thể cho một nửa số học sinh, chừng hơn một trăm người, được lưu trú tại trường, còn một nửa ở ngoài được lĩnh mỗi tháng tám đồng học bổng.

Nguyễn Thái Học vì tính thích tự do nên tình nguyện xin ở ngoài trong khi học sinh tranh nhau ở trong trường để sự học được thuận tiện và mau tấn tới. Nguyễn Thái Học rủ mấy người bạn đồng lớp đến ở những nơi gần trường: một ở phố Đỗ Hữu Vị và một ở phố Hàng Bún (Bourrin) cũng ở gần đấy. Cùng ở trọ với Nguyễn Thái Học còn có một nhà giáo trẻ tuổi theo học Trường Cao Đẳng Sư Phạm Hà Nội là Hồ Văn Mịch.

Học được ít lâu thì xẩy ra một việc khiến cho một số học sinh có đầu óc phải bực tức mà nẩy nở ra ý tưởng cách mạng. Nguyên có tên Thược, một cựu thông ngôn lính chào mào ở Pháp về, được bổ vào làm giám thị. Thược có những cử chỉ, ngôn ngữ rất lố lăng khả ố và một thái độ thân Pháp khinh đồng bào, khiến cho nhiều người phải lộn tiết. Thược không nói tiếng Việt, khi cần nói với những người làm công ở trong trường, y dùng một thứ tiếng Việt pha giọng Tây nghe rất đổi chướng tai.

Học sinh ai cũng ghét Thược, nhiều người tìm hết cách cay độc để chế riễu, nhưng y cứ mặt rắn như sành không lay chuyển chút nào! Kỳ thực thì Thược biết lắm và căm thù những anh em học sinh tinh quái nhất, trong số đó có Nguyễn Thái Học. Thược rắp tâm làm hại cho kỳ được; biết được tên Kinh là con một tên mật thám, y ngầm mua chuộc Kinh và dùng làm chỉ điểm riêng cho y.

Nhân có một học sinh bị Thược nhốt ở trên lầu ba, nơi để làm phòng ngủ (dortoire), cáu kỉnh la ó chửi rủa om sòm, Thược phải cho người lên mở cửa; khi xuống, anh học sinh này lại xông thẳng tới Thược định hành hung. Thược liền sang nhà riêng viên giám đốc, vu cáo học sinh này đã lăng mạ người Pháp và có những câu bài Pháp.

Viên giám đốc lập tức ra lệnh đuổi anh học sinh và bắt luôn một số học sinh khác hằng ngày vẫn có ý ghét Thược và tình nghi có tổ chức bí mật bài Pháp để điều tra. Nhiều người bị đuổi oan, và trong trường bỗng phát sinh một bầu không khí ngờ vực bất ổn, nhất là sau khi có lệnh cấm học sinh tụm năm tụm ba bàn chuyện. Sự kiện trên đã có ảnh hưởng khá sâu xa vào tâm hồn cách mạng của Nguyễn Thái Học.

Tâm hồn đó bị kích động hơn do thái độ kém giáo dục của mấy mụ đầm dạy học, như mụ Sandré mà học sinh đã đặt một biệt hiệu là “đầm sâu róm” vì tính nết cộc cằn, gay gắt, quát tháo ầm ĩ của mụ. Cứ mỗi lần “mụ đầm sâu róm” dạy ám tả vào buổi sáng là y như mụ mở túi lấy mẩu bánh mì, miếng phó mát và trái chuối tiêu ra, vừa đọc vừa ngồm ngoàm ngốn; vì thế cho nên không mấy người nghe được hết câu, lẽ dĩ nhiên là ai nấy bỏ lỗi rất nhiều. Mỗi lần như thế, anh Học lại tỏ vẻ giận dữ, nhưng không biết làm thế nào để mụ bỏ cách dạy học đó đi, thỉnh thoảng anh chỉ dằn mạnh bút xuống bàn hay ngáp thật lớn. Mụ Sandré biết vậy nhưng cứ bỏ qua.

Mặt khác, tâm hồn đó cũng lại bị khích động hơn do những thái độ và hành động dơ dáng của bọn phụ nữ buôn son bán phấn ở khu phố anh ở, cũng như thái độ và hành động của bọn lính Tây ức hiếp đám phụ nữ ấy để làm trò cười cho chúng. Do đó, Nguyễn Thái Học chán việc học và miễn cưỡng học sử nước Pháp. Nhưng, đến khi học lịch sử cách mạng Pháp thì anh lại rất thích thú, rất ham đọc, và còn khảo cứu thêm.

Một hôm anh Học nghĩ được kế để chọc giận mụ, anh không viết nhưng lại nhắm mụ để họa hình mụ đang ngồm ngoàm ăn. Thấy vậy, mụ Sandré gọi,

- Anh Học, anh hãy nhắc lại câu tôi vừa đọc. Dĩ nhiên, Học không đọc được.

- Mang vở của anh lên xem nào? Mụ lại quát.

- Cái gì thế này? Mụ cầm vở của Học giơ cao lên cho học trò xem; cả lớp cười ồ. Anh Học vẫn điềm nhiên.

- Anh bao nhiêu tuổi mà coi người lớn thế! Nom không có vẻ học sinh tí nào!

- Tôi 45 tuổi. Anh học trả lời thong thả từng tiếng.

- À thằng này láo! Mày lại nhạo tao phải! Ai đời 45 tuổi mà lại đi học trường sư phạm không? Mụ bực mình gắt trong lúc học sinh cười ồ.

- Anh sinh năm nào?

- Tôi sinh năm Bính Thìn. Học trả lời.

- Bính Thìn, Bính Thìn là cái gì. Mụ cáu hỏi.

Anh Học vẫn đứng tự nhiên. Mụ kéo ghế đứng dậy, chỉ vào mặt anh, nói với mọi người,

- Kìa, coi nó kìa, thật là nhà quê.

- Mày quê ở làng nào? Mụ quay lại hỏi anh Học.

- Tôi quê ở làng… “ậm...ờ.” Anh Học trả lời bình tỉnh khiến mọi người phá lên cười.

Tuy mụ đầm không hiểu ra sao, nhưng thấy mọi người cười dữ quá, biết chắc câu trả lời có ý hỗn xược, mụ xầm xầm bước xuống bục, tiến lại chụp lấy tay anh Học, nói:

- À thằng này láo, xuống buồng ông giám đốc ngay với tao.

- Vậy, tôi xin đi trước. Anh Học ung dung đáp.

Vừa ra khỏi lớp, không hiểu thế nào, mụ đầm lại lôi tay anh Học trở vào lớp, đẩy anh ngồi vào chỗ, rồi tiếp tục đọc ám tả như không có chuyện gì xẩy ra, nhưng mụ không còn ngồm ngoàm nữa; nhặt mẫu bánh mì, miếng phô mát ăn chưa hết, mụ quẳng qua cửa sổ.

Đến cuối năm thứ ba, Nguyễn Thái Học từ giả trường sư phạm về nằm khàn ở nhà, bị chính phủ bảo hộ đòi lại khoản trợ cấp học bổng mà họ đã trả cho Học trong ba năm qua. Nằm nhà đọc sách, đến kỳ thi đíp lôm, Nguyễn Thái Học cũng nộp đơn ứng thí. Ngay buổi đầu thi ám tả, anh đã gặp viên giám khảo người Pháp hắc búa, không có cảm tình với học sinh bản xứ là Thomas, đọc ám tả cho thí sinh mà chỉ đọc một câu một lượt không nhắc lại. Cả phòng đều thất vọng, thí sinh nào cũng bỏ từng quảng.

Được gần nửa bài, thấy một học sinh lớn tuổi mặc áo the thâm, tay xách mủ trắng, tay cuốn giấy thi vùng vằng tiến ra cửa, Thomas hỏi,

- Ê! Anh kia đi đâu thế?

- Tôi đi ra vì không thể thi cử như thế này được. Nguyễn Thái Học trả lời.

- Tại sao? Thomas tròn mắt hỏi dữ dội.

- Ông đọc nhanh quá, mà lại đọc có một lượt, tôi không theo kịp, tôi xin bỏ cuộc.

- Sao người khác viết được?

- Xin ông thử nhìn xem, có bao nhiêu người viết kịp?

Thấy anh Học đối đáp bướng bỉnh, Thomas bước xuống túm vai anh Học xoay một vòng, đẩy anh về chỗ. Vừa quay lưng lên bục đã thấy anh Học theo sau và lăm le tiến ra cửa phòng thi ra ngoài, Thomas lại quát,

- À, anh này định làm gì thế này? Anh muốn tôi cho gọi cảnh binh dẫn anh vào nhà giam không?

- Vậy, xin ông cứ cho tôi ra ngoài, tôi bỏ cuộc thi, và nếu ông không đi gọi cảnh binh, chính tôi cũng xin đi gọi hầu ông ngay bây giờ. Nguyễn Thái Học điềm tỉnh trả lời.

Thomas giận đến tái mặt không biết nói thế nào, lại thấy anh Học nét mặt nghị lực và cương quyết, khó lòng bắt nạt nổi. Y sợ lại xẩy ra chuyện tương tự như việc đã xẩy ra cho y ở trường Chasseloup Laubat ở trong Nam, Thomas liền dịu giọng bảo anh Học, “Thôi được, anh cứ về chỗ, anh sẽ được toại nguyện.”

Thomas bảo anh Học về ngồi chỗ cũ, rồi mở cửa ra đi. Ai cũng tưởng Thomas sẽ đi gọi cảnh binh tới dẫn anh Học đi, hay ít ra cũng đi trình ông chủ khảo. Nhưng mọi người đều đoán sai hết. Một lát sau, Thomas cùng một vị giáo sư khác người Việt Nam là ông Dương Quảng Hàm vào phòng thi. Thomas nhường chỗ cho ông Hàm đọc lại từ đầu bài ám tả. Nhờ đó mà một số lớn thí sinh không bị rớt oan.

Dĩ nhiên, Nguyễn Thái Học không trúng tuyển kỳ thi ấy, lại nhân có kỳ thi tuyển thừa phái, các bạn học khuyên anh nên ứng thí, anh Học đã trúng tuyển, nhưng đến khi có nghị định bổ đi nhậm chức, anh Học đã bỏ không đi, mà lại xin vào học tại trường Cao Đẳng Thương Mãi.

Những mẫu chuyện này đã biểu lộ một tinh thần tranh đấu bất khuất, gặp cách đè nén nào cũng tìm cách phản ứng kịch liệt và nhanh chóng, không quan tâm đến hậu quả. Trong cuốn “Measures Politiques en L’indochine, Louis Marty, Giám Đốc Sở Mật Thám Đông Dương đã viết, “Nguyễn Thái Học là một học sinh bướng bỉnh hay cải nhau với thầy giáo.”